Fotografowanie aparatami tradycyjnymi czyli jak robić dobre zdjęcia lustrzanką analogową

Cieszę się, że chcesz rozpocząć swoją przygodę z fotografią analogową. Tutaj poznasz podstawowe umiejętności potrzebne do poprawnego obsługiwania pełnoklatkowej lustrzanki w trybie manualnym (pomińmy automaty, półautomaty i aparaty z elektroniką). Wyjaśnię, jakie ustawienia należy wprowadzić, jaki film wybrać oraz jakie obiektywy zastosować w zależności od tego, co planujesz fotografować.

Na początek wyjaśnijmy, co oznacza nazwa „lustrzanka analogowa”. Jest to niewłaściwe określenie. Tak się przyjęło mówić, ale poprawnie powinno być „lustrzanka tradycyjna” lub „aparat tradycyjny”. Aparaty te dzieli się na trzy główne kategorie w zależności od rodzaju używanego negatywu.

– Mały obrazek (aparaty takie jak Zenit E, Praktica MTL-5B, Canon EOS-300) na filmie 135, zwanym 35mm, zawiera 24 lub 36 klatek. Rozmiar klatki wynosi około 36x24mm. To najpopularniejszy format, na którym skupię się w tym artykule.

Średni format (aparaty takie jak Start 66, Mamiya 645, Lubitel lub Pentacon Six) używający filmu 120, szerokiej taśmy, z rozmiarem klatki np. 6×6 cm lub 6×4,5 cm.

Wielki format, negatywy o rozmiarach 9x12cm, 13x18cm, 18x24cm. Spore, prawda?

Im większy format, tym większa szczegółowość obrazu. Jednak nie należy przesadzać – z małymi zdjęciami powstały tysiące, jeśli nie setki tysięcy doskonałych fotografii.

Pierwsze modele lustrzanek małoobrazkowych były całkowicie manualne, nie miały żadnej automatyzacji. Z biegiem czasu zaczęto wprowadzać różnorodne usprawnienia, takie jak automatyczne przewijanie filmu, wyświetlacze informujące o stanie parametrów, automatyczne odczytywanie czułości filmu, programy tematyczne, autofocus, automatyczny dobór parametrów ekspozycji oraz inne udogodnienia.

Wybór analogowego aparatu fotograficznego

Jeśli jeszcze nie zdecydowałeś się na wybór swojej lustrzanki, z czystym sumieniem mogę polecić Praktikę MTL-5B. Posiada matówkę z mikrorastrem i klinem, co znacząco ułatwia ostrzenie. Oferuje szeroki zakres czułości filmu i czasów naświetlania. To aparat całkowicie manualny, bez automatyki. Wyposażony jest w wbudowany światłomierz oraz stopkę na lampę błyskową. Wizjer obejmuje niemal cały kadr, co oznacza, że patrząc przez wizjer, zobaczysz na filmie dokładnie to, co widzisz. W aparatach Zenit nie było widać całej rejestrowanej sceny, co wymagało większego doświadczenia i wyczucia. Jeżeli musisz wybierać między Zenitem a Praktiką, wybierz tę drugą. Istotnym atutem jest także to, że do tego aparatu można podłączyć tanie i dobre obiektywy na gwint M42, których wybór jest szeroki, a ceny przystępne, szczególnie dla osób z ograniczonym budżetem.

Szeroki wybór sprzętu fotograficznego znajdziesz na popularnym portalu aukcyjnym, ale możesz również poszukać komisów fotograficznych w swoim mieście lub odwiedzić giełdę fotograficzną. Możesz porozmawiać ze sprzedawcą, który na pewno udzieli Ci cennych wskazówek i pomoże. Będziesz miał okazję trzymać aparat w rękach, obejrzeć go i sprawdzić, jak leży. Chociaż kiedyś ergonomia nie była priorytetem, to jednak radość z robienia zdjęć takim sprzętem wszystko wynagradza.

Wybór obiektywu do zdjęć analogowych

To jest bardzo obszerny temat. Na razie krótko zaznaczę, że jeśli nie masz doświadczenia w fotografii, warto wybrać standardowy obiektyw o ogniskowej 50-58mm. To są bardzo wszechstronne obiektywy. Unikaj zakupu obiektywu zoom.

Preferuję tzw. zoom nożny. Jeśli chcę uzyskać zbliżenie, zbliżam się z aparatem, a jeśli chcę uchwycić szerszy kadr, wycofuję się. Oczywiście nie zawsze jest na to miejsce, jednak warto zauważyć, że obiektyw stałoogniskowy, taki jak SMC Takumar 55mm, oferuje lepszą jakość obrazu od zooma i jest znacznie jaśniejszy. Naprawdę przyjemnie fotografuje się obiektywem o świetle np. 1:1.8, a w pochmurne i ciemne dni lub w pomieszczeniu takie obiektywy są nieocenione!

Pokrycia, guziki, kąty, lewary.

Najważniejsze składniki sprzętu fotograficznego:

1. Pokrętło do ustawiania czasów oraz pierścień do regulacji ostrości na obiektywie.

2. Pokrętło/suwak do regulacji czułości umieszczonego filmu.

3. Dźwignia naciągu negatywu

4. Spust migawki

AD1. Ustawienie czasu naświetlania można zmieniać za pomocą pokrętła znajdującego się na aparacie (najczęściej po lewej stronie, patrząc na korpus z góry). Można tam znaleźć czasy takie jak 1/1000s, 1/500s, 1/250s, 1/125s, 1/60s, 1/30s, 1/15s, 1/8s, 1/4s, 1/2s, 1s. Może być ich więcej lub mniej. Symbol B oznacza tryb Bulb, w którym migawka pozostaje otwarta tak długo, jak długo trzymamy przycisk spustu migawki. Krótsze czasy naświetlania zmniejszają ryzyko zrobienia poruszonego zdjęcia. Dłuższe czasy można wykorzystać w celach artystycznych lub podczas fotografowania w nocy, gdy aparat jest umieszczony na statywie. Przykłady zastosowania różnych czasów naświetlania: podczas fotografowania osób lepiej unikać czasów dłuższych niż 1/100 sekundy. Choć teoretycznie można zrobić portret przy 1/30s, w przypadku ograniczonej liczby klatek i braku możliwości podglądania zdjęć, jak ma to miejsce w aparatach cyfrowych, lepiej nie ryzykować. W przypadku fotografowania zwierząt w ruchu warto ustawić czas na 1/250 – 1/500s. Aby uchwycić ptaki w locie lub te, które dopiero się unoszą w powietrze, zaleca się czas 1/1000s, co powinno zapewnić dobre zamrożenie ruchu.

AD2. Istotną kwestią jest ustawienie czułości filmu w aparacie, ponieważ jeśli włożysz film o czułości 100, a na aparacie ustawisz czułość 200, zdjęcia będą zbyt ciemne.

AD3. Zwykle po prawej stronie obudowy znajduje się metalowa lub bakelitowa (twarde tworzywo sztuczne) dźwignia, która służy do naciągania filmu przed zrobieniem zdjęcia. Należy ją delikatnie, pewnym ruchem przesunąć. Prawdopodobnie usłyszysz dźwięk mechanizmów przewijających film. Po naciągnięciu negatyw jest przesuwany w taki sposób, aby można było naświetlić następną klatkę. W tym samym czasie film jest napięty – naciągaj go tylko przed wykonaniem zdjęcia. Pozostawienie aparatu z napiętym filmem na dłuższy czas może prowadzić do poluzowania napięcia, co z kolei może spowodować, że zdjęcie będą miało „artefakty” lub będą lekko zniekształcone. (Film traci swoją sprężystość po pewnym czasie).

AD4. Przesłonę można łatwo ustawić za pomocą pierścienia na obiektywie. Może się zdarzyć, że po obróceniu pierścienia przesłona w obiektywie nie zadziała. Nie martw się, to normalne. Jeśli aparat działa prawidłowo, przymknie przesłonę na krótki moment w momencie wyzwolenia migawki. Całkowicie otwarta przysłona w aparacie przy ustawionej wartości, na przykład F8, jest bardzo korzystna zarówno dla Ciebie, jak i aparatu. Dzięki temu widzisz jasny obraz przez wizjer, a aparat lepiej ocenia ilość światła. Niektóre obiektywy mają przełącznik pracy przesłony, co oznacza, że jeśli ustawisz na przykład F5.6, to przysłona pozostanie na tym ustawieniu. W wizjerze zobaczysz ciemniejszy obraz, a w przypadku matówki z klinem może być trudno ustawić ostrość. Podobnie może być zakłócona praca światłomierza.

O negatywach

Są w wersji kolorowej oraz czarno-białej. Oba rodzaje mogą być wywoływane w laboratoriach fotograficznych lub samodzielnie.

Cechą, na którą warto zwrócić uwagę, jest czułość negatywu. Pamiętaj, że im wyższa czułość, tym mniej światła potrzeba do uzyskania właściwej ekspozycji, ale jednocześnie zwiększa się ziarnistość zdjęcia. Drugą ważną kwestią jest typ światła, do którego negatyw jest przystosowany. Jeśli planujesz robić zdjęcia w słoneczne dni, upewnij się, czy film ma symbol słońca. To istotne dla uzyskania poprawnego odwzorowania kolorów. Tańsze negatywy nie zawsze wiernie oddają barwy i mogą mieć na przykład lekko zielony odcień (jak Fuji Superia). Można to wykorzystać, jeśli pasjonujesz się fotografowaniem przyrody. Natomiast do portretów lepsze będą filmy takie jak Kodak Gold lub Kodak Professional, które dają cieplejsze kolory. Pamiętaj jednak, aby nie opierać się tylko na tym – eksperymentuj z różnymi materiałami, aby odkryć, który najlepiej odpowiada Twoim oczekiwaniom i efektom, które chcesz osiągnąć.

Jeśli planujesz stworzyć swoją własną ciemnię, warto rozpocząć od filmów czarno-białych. Ich wywoływanie w domowych warunkach jest znacznie prostsze niż w przypadku filmów kolorowych, szczególnie jeśli nie masz jeszcze dużej wiedzy na ten temat. Dodatkowo, zarówno sprzęt, jak i chemikalia będą tańsze.

Jeśli zamierzasz robić zdjęcia czarno-białe i wywoływać je w laboratoriach fotograficznych, zapytaj w swoim laboratorium o rodzaje negatywów, które obsługują w swoich maszynach. Prawdopodobnie będziesz musiał nabyć odpowiedni negatyw. Nie każdy czarno-biały negatyw jest odpowiedni do fotolabu, ponieważ urządzenia zazwyczaj działają w procesie C-41. Spotkałem się z przypadkiem, gdy wywołanie „egzotycznego” negatywu (w procesie innym niż C-41) musiało być wykonane ręcznie i kosztowało ponad 25 zł – to około trzykrotnie więcej niż proces C-41.

Ciekawostka na temat wywoływania obrazów w przyszłości: istnieje technika znana jako krzyżowe wywoływanie, tzw. cross-processing. To zaawansowana metoda, więc polecam poszukać informacji w sieci, ponieważ sam się tym nie zajmowałem.

Porady ogólne o robieniu zdjęć na kliszy

Zadbaj o swój aparat i przechowuj go w suchym miejscu, co jest szczególnie istotne w przypadku obiektywów! Chronić je przed kurzem, kiedy nie są używane. Upewnij się, że przednia soczewka obiektywu zawsze jest czysta. Stosuj osłonę przeciwsłoneczną (tulipan) nawet wtedy, gdy nie ma słońca lub fotografujesz wewnątrz. Pomoże to zabezpieczyć soczewkę przed uszkodzeniami i zabrudzeniami. Staraj się unikać zabrudzenia soczewki obiektywu. Gdy nie robisz zdjęć, zakładaj na obiektyw dekiel.

Zadbaj o czystość komory, w której znajduje się film. Przy każdej wymianie filmu należy przedmuchać aparat. Nie dotykaj palcami lustra ani matówki. Upewnij się, że obiektyw jest prawidłowo zamontowany i nie odpadnie 🙂 Matówka jest trudna do czyszczenia, więc traktuj ją ze szczególną ostrożnością.

I jeszcze jedna bardzo popularna kwestia:

Filtr UV jako ochrona obiektywu? NIGDY! Do zabezpieczania obiektywu używaj dekielka, tulipana oraz ROZUMU. Bez obrazy 🙂 Jakikolwiek filtr na obiektywie to dodatkowy element w układzie optycznym, który niekoniecznie jest dobrej jakości i może negatywnie wpływać na jakość obrazu, prowadząc na przykład do powstania duszków czy blików na zdjęciu. Jedynym usprawiedliwieniem dla stosowania filtru UV jest fotografia w górach, gdzie promieniowanie ultrafioletowe może zepsuć zdjęcia.

Zatem filtry stosujemy rozważnie. Ich funkcjonowanie jest wyjaśnione w Słowniczku.

Kiedy wkładasz film do aparatu, szczególnie zwróć uwagę na poprawne zamocowanie końcówki filmu na szpuli. Zanim zamkniesz pokrywę, pociągnij dźwignię i naciśnij spust migawki, aby upewnić się, że film jest odpowiednio umocowany. Następnie zamknij pokrywę i zrób 2-3 zdjęcia, po prostu pociągnij film i naciśnij migawkę — chodzi o to, aby przewinąć na szpulę odpowiednią część filmu. Dzięki temu, kiedy zechcesz zrobić normalne zdjęcie, będziesz miał gotowy, nie naświetlony jeszcze negatyw.

Gdy naświetlisz cały film, powinieneś go przewinąć z powrotem do kasetki. Nie otwieraj od razu klapy, ponieważ możesz prześwietlić film! Aparaty różnią się budową, więc nie opiszę tego procesu szczegółowo. Należy skorzystać z instrukcji obsługi aparatu lub zapytać kogoś – najlepiej osobę, od której kupiłeś aparat.

Robimy zdjęcie!

Masz już aparat, zamontowane obiektyw, nałożony film, znasz wiele rzeczy dotyczących obsługi – teraz poznasz, jak robić zdjęcia. Może wydawać się to proste – pomyślisz. A jednak to nie jest do końca prawda. Można bowiem zrobić zwykłe zdjęcie lub prawdziwą fotografię 🙂

Skadruj zdjęcie – Ustaw wstępną ostrość. Dokładnie przemyśl kadr. Czy na pewno chcesz zrobić to zdjęcie? Użyj zoomu nożnego. Zastosuj zasadę złotego podziału (zobacz Słowniczek). Buduj kompozycję – zastanów się, co chcesz ukazać. Pamiętaj, że nie masz monitora ani przycisku 'usuń’ w aparacie 🙂

Zwróć uwagę na oświetlenie – czy scena jest odpowiednio oświetlona, czy unikniesz prześwietleń i niedoświetleń, czy podczas robienia portretu nie ma efektu, że coś „wyrasta” z głowy osoby z profilu, jakie jest tło, czy ładnie się rozmywa oraz czy pierwszy plan jest wyraźnie oddzielony od tła? Jeśli fotografujesz architekturę, upewnij się, że aparat jest w pionie! Efekt pochylonych budynków wygląda nieestetycznie. Przy fotografowaniu krajobrazów czy natury również trzymaj aparat w pionie! Nie przechylaj go bez powodu.

A teraz zmierz światło – różne aparaty włączają światłomierze na różne sposoby, a także różnie się prezentują. W Praktice MTL 5B, pod spustem migawki znajduje się dźwignia, która po naciśnięciu aktywuje światłomierz. Efekt pomiaru światła można zobaczyć przez wizjer w postaci przesuwającej się wskazówki. Gdy zdjęcie jest prześwietlone, wskazówka idzie w górę, a gdy jest niedoświetlone – w dół.

Ustaw teraz czas otwarcia migawki i przesłonę tak, aby wskaźnik znajdował się w mniej więcej w środkowej pozycji. W przypadku ciemnych scen warto zastosować mocniejsze naświetlenie, a wskaźnik może wskazywać minimalne prześwietlenie. W przeciwieństwie do fotografii cyfrowej, negatywy, które są zbyt mocno naświetlone, można uratować – da się wyciągnąć szczegóły ze jasnych partii. W fotografii cyfrowej często utracone są detale w prześwietlonych obszarach, a nawet zapis w formacie RAW może nie pomóc. Mówi się, że w fotografii analogowej należy naświetlać na światła, co oznacza, że nie należy obawiać się, gdy światłomierz pokazuje, że scena jest zbyt mocno naświetlona. Należy jednak zachować ostrożność, ponieważ to sprawdza się głównie w przypadku bardzo kontrastowych kadrów, które umożliwią uchwycenie szczegółów w cieniach. Jeśli scena jest równomiernie oświetlona, lepiej unikać ryzyka prześwietlenia. Wracając do tematu, nie potrzebujesz tutaj bardzo wysokiej precyzji. Ogólnie rzecz biorąc, fotografia na filmie toleruje drobne błędy amatorów, a pracownice w fotolabach i tak podkręcą Twoje zdjęcia, zanim je zobaczysz na papierze.

Gotowy? Film włożony? Upewnij się, że ostrość jest dobrze ustawiona i… naciśnij spust migawki. Moja Praktika była bardzo hałaśliwym aparatem, miała wyraźny, charakterystyczny dźwięk klapnięcia lustra. To prawdziwa frajda, prawda? 🙂

Więcej o obiektywach

Wybór obiektywu zależy od tego, co zamierzamy uwiecznić na zdjęciach – choć nie ma tutaj sztywnych zasad.

Ogólnie rzecz biorąc, sytuacja przedstawia się następująco (ogniskowe dla małych obrazków/pełnej klatki w przypadku cyfr. W przypadku matryc APS-C wartości będą inne!).

Obiektywy 20mm i mniej mają bardzo szeroki kąt widzenia, co przypomina efekt rybiego oka, znany jako fish-eye. Na zdjęciach jest dużo szczegółów, obraz jest szeroki, ale również zniekształcony. Świetne efekty można uzyskać w fotografii ulicznej. Można też spróbować fotografii krajobrazowej. Fotografia architektury będzie wyglądać groteskowo z powykrzywionymi budynkami. Przy portretach występują duże zniekształcenia, co sprawia, że nadają się one bardziej do humorystycznych ujęć.

30mm – pejzaż, reportaż, natura, fotografia uliczna 50mm – pejzaż, reportaż, portret, natura, fotografia uliczna 80-135 – świetny do portretów, wybrane fragmenty krajobrazu, natura – kwiaty i podobne – można uzyskać świetne efekty, przy dłuższej ogniskowej można spróbować fotografować zwierzęta i ewentualnie sporty 150-300 – zwierzęta, sporty.

Oczywiście, to nie są sztywne zasady. Można równie dobrze robić zdjęcia krajobrazów obiektywem 20 mm lub portretów obiektywem 200 mm. Jednak długie obiektywy tele nieco zniekształcają perspektywę, więc lepszy efekt plastyczny zdjęć uzyskasz, korzystając z krótszych ogniskowych. Podobnie jest z krótkimi obiektywami. Portret zrobiony obiektywem 18 mm spowoduje, że nos na twarzy będzie wyglądał na powiększony, a uszy na mniejsze. Możesz jednak wykorzystać ten efekt w ciekawy sposób, tworząc zabawne zdjęcia.

Na rynku jest mnóstwo obiektywów, co z pewnością zauważyłeś. Nie wszystkie jednak są wysokiej jakości. Należy podejść do zakupu z rozwagą. W przypadku starych konstrukcji M42 można znaleźć kilka udanych modeli, które charakteryzują się znakomitymi parametrami i piękną plastyką obrazu. Co ciekawe, są one często wykorzystywane przez profesjonalistów, na przykład przez filmowców. Dobrym przykładem jest Flektogon 35mm o jasności 1:2.4 od Zeissa, który można nabyć używany za około 400 zł. Cieszy się on świetną plastyką obrazu oraz przyjemnym bokeh!

Moje faworyty:

Obiektyw SMC Takumar (istnieją również Super Takumary, jednak te z przedrostkiem SMC są lepsze) o ogniskowej 55 mm i świetle 1:1.7.

Carl Zeiss Flektogon 35mm, światło 1:2.4

Carl Zeiss Sonnar 135mm, światło 1:3.5

Sonar 135 mm dostępny jest w dwóch wersjach. Starsza wersja, nazywana „zebrą”, charakteryzuje się czarnym tubusem oraz biało-czarnymi pierścieniami, natomiast nowsza konstrukcja wyposażona jest w lepsze powłoki na soczewkach. Ten obiektyw jest dobrą opcją do fotografii portretowej. Cena wersji zebra wynosi około 200 zł, natomiast nowsza wersja kosztuje około 400 zł.

SMC Takumar 55mm to nieco dłuższa wersja obiektywu standardowego. Charakteryzuje się dużą jasnością, doskonałą plastyką oraz dużą miękkością. Osoby, które fotografowały tym obiektywem, rozpoznają również prace wykonane przy użyciu tego samego szkła. Jego cena wynosi do 200 zł.

UWAGA! Na popularnym portalu aukcyjnym możesz natrafić na opisy takie jak: LEGENDARNY obiektyw [tu nazwa modelu] czy KULTOWY itd. Często jednak tego rodzaju opisy nie mają żadnego związku z rzeczywistymi osiągami.

Z innych interesujących szkieł mogę zasugerować:

Helios 44M4 58mm, 1:2.0 – ponieważ ma przyjemny, okrągły bokeh, kosztuje około 50-100 zł.

Jupiter 9 85mm, 1:2.0 – delikatnie wyostrzający do krótszego portretu.

Tair 3S 300mm 1:4.5 to długi teleobiektyw, który oferuje przyzwoitą jakość obrazu, jak na swoją wiekową konstrukcję. Wiele osób zajmujących się fotografią amatorską go poleca. Znany jest również jako Fotosnajper, ponieważ był sprzedawany z podstawą przypominającą kolbę.

Mówiąc o makro, nazywanym Rzeźnikiem Makro, Industar, warto zaznaczyć, że to rzeczywiście ostry obiektyw, jednak poza ostrością nie wyróżnia się jakością.

W fotografii makro dobre są pierścienie pośrednie, ponieważ nie mają soczewek w środku, co nie wpływa na jakość zdjęć. Interesującym rozwiązaniem jest również soczewka makro marki Raynox, którą nakręca się na gwint obiektywu. Zapewnia dużą moc powiększenia i nie znacząco pogarsza jakości obrazu. Dodatkowo, soczewki te są pokryte powłokami antyodblaskowymi.